Egzekucja komornicza to temat, który budzi wiele pytań – zarówno po stronie wierzycieli dochodzących swoich należności, jak i dłużników, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji finansowej. W artykule omówiono przebieg postępowania egzekucyjnego – od uzyskania tytułu wykonawczego aż po zakończenie sprawy. Przedstawione informacje dotyczą zarówno praw i obowiązków wierzyciela, jak i dłużnika.
Czym jest egzekucja komornicza?
Egzekucja komornicza to przewidziana prawem procedura przymusowego wykonania obowiązku stwierdzonego tytułem wykonawczym, najczęściej – ściągnięcia należności od dłużnika na rzecz wierzyciela. Prowadzi ją komornik sądowy – funkcjonariusz publiczny działający przy sądzie rejonowym. Postępowanie egzekucyjne wszczynane jest co do zasady na wniosek wierzyciela, a w przypadkach wskazanych w ustawie – także na żądanie sądu (art. 796 § 1 k.p.c.) lub z urzędu. Podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy, czyli najczęściej orzeczenie sądu zaopatrzone w klauzulę wykonalności.
Komornik jest bezstronny – jego rolą nie jest opowiadanie się po którejkolwiek ze stron, lecz wykonanie tytułu wykonawczego zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego.
Krok 1: Uzyskanie tytułu wykonawczego
Zanim wierzyciel zwróci się do komornika, musi dysponować tytułem wykonawczym, czyli tytułem egzekucyjnym zaopatrzonym w klauzulę wykonalności. Tytułem egzekucyjnym jest najczęściej prawomocny lub podlegający natychmiastowemu wykonaniu wyrok sądu, nakaz zapłaty albo ugoda zawarta przed sądem. Klauzulę wykonalności nadaje sąd – dopiero tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności pozwala na wszczęcie egzekucji.
Tytułem egzekucyjnym może być również akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji, ugoda zawarta przed mediatorem i zatwierdzona przez sąd lub inne orzeczenie podlegające wykonaniu w drodze egzekucji. Również one wymagają nadania klauzuli wykonalności przez sąd.
Krok 2: Złożenie wniosku egzekucyjnego
Wierzyciel składa wniosek o wszczęcie egzekucji do komornika właściwego albo – w granicach dopuszczonych przez art. 10 ustawy o komornikach sądowych – do komornika wybranego. Wniosek powinien zawierać dane wierzyciela i dłużnika, wskazanie tytułu wykonawczego, świadczenia, które ma być spełnione, oraz sposobów egzekucji, z których wierzyciel chce skorzystać. Do wniosku dołącza się oryginał tytułu wykonawczego.
Wierzyciel może wskazać konkretne sposoby egzekucji, takie jak egzekucja z wynagrodzenia za pracę, z rachunków bankowych, z ruchomości, z nieruchomości czy z innych wierzytelności dłużnika. Może również zlecić komornikowi poszukiwanie majątku dłużnika, jeśli nie zna jego składników.
Krok 3: Wszczęcie postępowania egzekucyjnego
Po otrzymaniu wniosku komornik wszczyna postępowanie egzekucyjne. Dłużnik otrzymuje zawiadomienie o wszczęciu egzekucji, w którym komornik informuje o toczącym się postępowaniu i wysokości egzekwowanego świadczenia (w tym należności głównej, odsetek i kosztów). Zawiadomienie doręcza się dłużnikowi najpóźniej przy pierwszej czynności egzekucyjnej, np. razem z zajęciem wynagrodzenia lub rachunku bankowego.
Dłużnik na tym etapie ma kilka możliwości. Może uregulować całe zadłużenie bezpośrednio na rachunek komornika lub zwrócić się do wierzyciela o zawarcie porozumienia w sprawie spłaty. Komornik nie może samodzielnie rozłożyć należności na raty – wymaga to zgody wierzyciela.
Krok 4: Ustalenie majątku dłużnika
Komornik podejmuje czynności mające na celu ustalenie składników majątku dłużnika. W tym celu korzysta z systemów teleinformatycznych. Może kierować zapytania do banków w ramach systemu OGNIVO, do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, urzędów skarbowych, Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców (CEPiK), a także korzystać z Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych.
Jeżeli wierzyciel zlecił poszukiwanie majątku, komornik podejmuje czynności zmierzające do ustalenia dostępnych składników majątkowych dłużnika. Ma to znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy wierzyciel nie ma wiedzy o majątku dłużnika.
Krok 5: Zajęcie składników majątku
Na podstawie uzyskanych informacji komornik dokonuje zajęcia składników majątku dłużnika. Najczęstszymi formami zajęcia są:
Zajęcie wynagrodzenia za pracę – komornik kieruje zawiadomienie o zajęciu do pracodawcy dłużnika, który jest obowiązany przekazywać zajętą część wynagrodzenia na rachunek komornika. Przy egzekucji należności innych niż alimentacyjne wolna od zajęcia jest kwota odpowiadająca minimalnemu wynagrodzeniu za pracę (po odliczeniu składek i zaliczki na podatek), a potrącenie nie może przekroczyć połowy wynagrodzenia. Przy egzekucji alimentów kwota wolna nie ma zastosowania, a potrącenie może sięgać 3/5 wynagrodzenia.
Zajęcie rachunku bankowego – bank na podstawie zawiadomienia komornika blokuje środki na rachunku dłużnika do wysokości egzekwowanej należności. Przepisy przewidują jednak kwotę wolną od zajęcia – w każdym miesiącu kalendarzowym jest to 75% minimalnego wynagrodzenia za pracę (art. 54 ust. 1 ustawy – Prawo bankowe); kwota ta nie przysługuje przy egzekucji należności alimentacyjnych.
Zajęcie ruchomości – komornik może zająć rzeczy ruchome należące do dłużnika, takie jak pojazdy, sprzęt elektroniczny czy maszyny. Zajęcia dokonuje się co do zasady w miejscu, w którym ruchomości się znajdują, a protokół zajęcia opisuje każdy zajęty przedmiot.
Zajęcie nieruchomości – jest to najbardziej złożona forma egzekucji. Komornik wzywa dłużnika do zapłaty długu pod rygorem przystąpienia do opisu i oszacowania nieruchomości oraz składa wniosek do sądu o dokonanie wpisu o wszczęciu egzekucji w księdze wieczystej. Następnie dokonuje opisu i oszacowania nieruchomości z udziałem biegłego, który sporządza operat szacunkowy. Kolejnym etapem jest licytacja.
Krok 6: Licytacja komornicza
Jeżeli dłużnik nie ureguluje zadłużenia dobrowolnie, a inne sposoby egzekucji nie doprowadzą do zaspokojenia wierzyciela, zajęte składniki majątku są sprzedawane w drodze licytacji publicznej. Licytacja ruchomości odbywa się w miejscu wyznaczonym przez komornika albo w formie elektronicznej, natomiast licytacja nieruchomości przeprowadzana jest w sądzie rejonowym, w obecności i pod nadzorem sędziego lub referendarza sądowego, albo w formie elektronicznej. Obwieszczenia o licytacjach komorniczych publikowane są m.in. na portalu Krajowej Rady Komorniczej licytacje.komornik.pl.
Obwieszczenie o licytacji nieruchomości ogłasza się co najmniej na dwa tygodnie przed terminem licytacji. Zawiera ono m.in. oznaczenie nieruchomości, sumę oszacowania, cenę wywołania, wysokość rękojmi oraz warunki przystąpienia do licytacji. Cena wywołania nieruchomości na pierwszej licytacji wynosi 3/4 sumy oszacowania, a na drugiej licytacji – 2/3 tej sumy. W przypadku ruchomości cena wywołania wynosi na pierwszej licytacji 3/4, a na drugiej – 1/2 sumy oszacowania.
Krok 7: Podział uzyskanych środków
Środki uzyskane w toku egzekucji przekazywane są wierzycielowi po pokryciu kosztów egzekucyjnych. Jeżeli uzyskana suma nie wystarcza na zaspokojenie wszystkich wierzycieli, komornik sporządza plan podziału (w egzekucji z nieruchomości – niezwłocznie po uprawomocnieniu się postanowienia o przysądzeniu własności oraz postanowienia w przedmiocie kosztów, art. 1035 k.p.c.). Uwzględnia się przy tym kolejność zaspokajania określoną w art. 1025 k.p.c. Pierwszeństwo mają m.in. koszty egzekucyjne, należności alimentacyjne, a następnie – w określonych granicach – należności za pracę oraz kolejne kategorie należności.
Krok 8: Zakończenie postępowania
Postępowanie egzekucyjne kończy się w jednym z kilku przypadków. Najczęściej jest to wyegzekwowanie całej należności wraz z kosztami – wówczas postępowanie ulega zakończeniu. Postępowanie może też zostać umorzone: na wniosek wierzyciela (np. w wyniku porozumienia z dłużnikiem – art. 825 pkt 1 k.p.c.), albo z urzędu w przypadkach wskazanych w art. 824 k.p.c. – m.in. gdy wierzyciel w ciągu sześciu miesięcy nie dokonał czynności potrzebnej do dalszego prowadzenia postępowania lub nie zażądał podjęcia zawieszonego postępowania (art. 824 § 1 pkt 4 k.p.c.) oraz z powodu bezskuteczności egzekucji, gdy jest oczywiste, że z egzekucji nie uzyska się sumy wyższej od kosztów egzekucyjnych (art. 824 § 1 pkt 3 k.p.c.).
W przypadku umorzenia postępowania z powodu bezskuteczności egzekucji tytuł wykonawczy zwracany jest wierzycielowi, który może ponownie wnieść o wszczęcie egzekucji, jeżeli sytuacja majątkowa dłużnika ulegnie zmianie.